Tiroidea është një gjëndër endokrine e vendosur në pjesën e përparme të qafës, poshtë “mollës së Adamit”. Ajo përbëhet nga dy lobe (i djathtë dhe i majtë), me madhësi të barabarta si dy arra, të cilat lidhen në pjesën e poshtme në qendër nga një urë që quhet istmusi.
Në pjesën e pasme të saj janë të vendosura 4 gjëndra të vogla, që quhen gjëndrat paratiroide, secila me madhësinë e një kokrre orizi.
Patologjia e rritjes së volumit të gjëndrës tiroide quhet struma apo gusha.
Sëmundjet e gjëndrës tiroide janë si rrjedhojë e prishjes së funksionit të gjëndrës për prodhimin e hormoneve të trijodtironinës (T3) dhe të tiroksinës (T4).
T3 është forma aktive e hormonit dhe përbën 20% të prodhimit të përgjithshëm të tiroides.
T4 është rreth 80%, por mund të konvertohet në T3 sipas nevojave të organizmit.
Hormonet e gjëndrës tiroide rregullojnë shumë funksione të metabolizmit, ndërmjet të cilave zhvillimin e sistemit nervor qendror, rritjen trupore, rregullimin e ritmit të zemrës etj.
Për të mbajtur një nivel normal të metabolizmit, nevojitet që hormonet e tiroides të sekretohen në sasi të sakta. Përndryshe, edhe variacione të vogla të prodhimit të këtyre hormoneve mund të shkaktojnë pasoja të rënda në organizmin e njeriut.
Prodhimi i hormoneve të tiroides kontrollohet nga gjëndrat e vendosura në tru: hipofiza dhe hipotalamusi. Tireotropina (TSH) është një hormon i prodhuar nga hipofiza, por edhe ky nga ana e tij kontrollohet nga një hormon tjetër që prodhohet nga hipotalamusi dhe që quhet TRH.
Kur shkaktohet një zmadhim i përgjithshëm i gjëndrës për shkak të pamjaftueshmërisë së jodit, atëherë ndodh stimulimi i TSH-së, i cili është hormon i prodhuar nga hipofiza (“thyroid stimulating hormone”).
Hormonet e gjëndrës tiroide kanë këto veprime:
- Shtojnë prodhimin e temperaturës së organizmit;
- Nxisin metabolizmin e karbohidrateve (sheqernave) dhe të lipideve (yndyrnave);
- Stimulojnë aktivitetin e sistemit nervor duke shkaktuar mbindjeshmëri;
- Favorizojnë rritjen trupore të fëmijëve.
Sasia ditore e jodit në organizëm është kryesore për prodhimin e këtyre hormoneve. Kjo sasi varion nga 20 deri në 1000 mikrogramë në ditë. Në zonat ku ka mungesë të jodit, ka incidencë të lartë të patologjive të gjëndrës që emërtohen si zona me strumë endemike.
Struma endemike konstatohet në më shumë se 10% të popullatës.
Struma sporadike zhvillohet në zona jo endemike, por pavarësisht zonës, kur konstatohet një shtim i volumit të gjëndrës, emërtohet si strumë e thjeshtë apo jo toksike.
Në strumën e thjeshtë vihet re vetëm një shtim i volumit të gjëndrës, pa shenja klinike dhe me metabolizëm normal. Diagnoza vërtetohet me gjendjen eutiroide, me vlera normale të koncentracioneve të T3 dhe T4.
Në zonat ku njihet deficiti i jodit, struma mund të shoqërohet me grada të ndryshme të hipotiroidizmit.
Në këto zona, ku popullata vuan nga struma hipotiroidiene, fëmijët e lindur nga këta prindër shpeshherë vuajnë nga një zhvillim i dobët mendor dhe fizik, që në mjekësi njihet me emrin “kretinizëm”.
Nëse në këto zona gjeografike do të bëhej e qartë në popullatë se faktori i zhvillimit të strumës është mungesa e jodit, shtimi i këtij elementi në ujë apo në ushqime, nëpërmjet kripës së jodizuar, do të ndihmonte në shmangien e kësaj patologjie serioze për vetë personin dhe për fëmijët e tij.
Gjëndra tiroide garanton një sintezë normale hormonale nëse disponon sasinë e nevojshme të jodit. Jodi, në formën e jodurit, thithet nga gjëndra tiroide dhe, duke u bashkuar me aminoacidin tirozinë, sintetizon hormonin tiroide.
Nevojat për jod janë më të larta sidomos te gratë shtatzëna dhe te fëmijët.
Në moshë të rritur, gratë preken shumë më shpesh nga sëmundjet e tiroides sesa burrat. Gjatë jetës, rreth 20% e grave kanë mundësi të paraqesin probleme të gjëndrës tiroide.
SËMUNDJET E GJËNDRËS TIROIDE
- Cistat me përmbajtje ujore;
- Cistat me përmbajtje të turbullt (kolloid), që zakonisht janë të shumta;
- Noduset e forta beninje (hiperplazia), të vetme apo më shumë se një;
- Tumoret beninje (adenoma), normofunksionante apo hiperfunksionante (sëmundja e Plummer);
- Tumoret malinje të diferencuar, me gradë të ulët maligniteti (adenokarcinoma papilare apo folikulare);
- Tumoret malinje të diferencuar, me gradë të mesme maligniteti (karcinoma medulare);
- Tumoret malinje të padiferencuar, me gradë të lartë maligniteti (karcinomat);
- Tiroiditi, apo ndryshe infeksioni i përhapur në të gjithë gjëndrën, që në shumicën e rasteve është autoimun;
- Struma difuze hiperfunksionante (sëmundja e Basedow);
- Struma zhytëse me vendosje brenda mediastinit, prapa sternumit (“dërrasës së kraharorit”);
- Hipotiroidizmi dhe struma endemike.
Kur kjo ndodh në zona endemike, shkaktohet struma endemike me hipotiroidizëm nga mungesa e jodit, i cili është i domosdoshëm për sintetizimin e hormoneve T3 dhe T4. Gjëndra e vuan këtë mungesë dhe tenton ta kompensojë këtë situatë me aktivizimin e TSH-së. Kështu ndodh hipertrofia (zmadhimi i saj).
Struma e thjeshtë është vetëm rritja e volumit të gjëndrës dhe nuk shoqërohet as me hipotiroidizëm dhe as me hipertiroidizëm.
FORMAT E STRUMËS
Forma endemike – stimulimi i TSH-së bën që gjëndra të shtojë volumin e saj.
Forma sporadike – në periudhën e adoleshencës dhe gjatë shtatzënisë ndodh një defekt në sintezën e jodtironinës dhe për këtë arsye rritet volumi i gjëndrës.
SHENJAT KLINIKE TË SËMUNDJEVE TË GJËNDRËS TIROIDE
Disa nga shenjat kryesore janë:
- Rritja e dimensioneve të gjëndrës është e ndryshme, nga një nodus i vogël deri në një gushë të madhe në pjesën e përparme të qafës;
- Ndjenjë shtypjeje në zonën e qafës;
- Vështirësi në frymëmarrje, kollë, frymëmarrje fishkëlluese (për shkak të shtypjes së trakesë), edhe pse kjo është e rrallë;
- Vështirësi në gëlltitje (për shkak të shtypjes së ezofagut), edhe kjo e rrallë;
- Ngjirje e zërit;
- Shtypje e venave të qafës;
- Marrje mendsh kur krahu ngrihet sipër kokës;
- Rrahje të shpejtuara të zemrës;
- Djersitje e shtuar;
- Dridhje të duarve;
- Nervozizëm;
- Lodhje e pashpjegueshme, kapsllëk, lëkurë e thatë;
- Shtim në peshë;
- Çrregullime menstruale.
DIAGNOZA
Diagnoza e strumës zakonisht bëhet nga ekzaminimi klinik te mjeku.
Kur verifikohet apo dyshohet për praninë e strumës, rekomandohen analizat e funksionit të tiroides për të përcaktuar nëse gjëndra është në fazë aktive apo hiperaktive.
Analizat e mëtejshme do të varen nga vlerësimi i testeve të funksionit të gjëndrës. Më e zakonshme është që të bëhet ekografia e tiroides apo ekzaminimi me shintigrafi me jod radioaktiv, si edhe ekzaminime të tjera në varësi të patologjisë së dyshuar (beninje, malinje, infeksioze etj.).
TRAJTIMI
Trajtimi është në varësi të patologjisë së gjetur.
Nëse struma është e shkaktuar nga pamjaftueshmëria e jodit në dietë, këshillohet mjekimi me medikamente me përmbajtje jodi, që mund të zvogëlojnë dimensionet e strumës, por jo gjithmonë arrihet ky rezultat.
Nëse rritja e volumit të gjëndrës shkaktohet nga një inflamacion (tiroiditi i Hashimotos) dhe nëse është hipotiroidiene, jepen hormone të tiroides për të arritur normalizimin e nivelit hormonal. Edhe në këtë rast, struma mund të zvogëlohet dukshëm, por nuk zhduket plotësisht.
Nëse struma shkaktohet nga hipertiroidizmi, trajtimi do të varet nga shkaku i këtij funksioni të shtuar.
Shumë struma, si për shembull ato me shumë noduse, mund të shoqërohen me nivele normale të hormoneve në gjak. Në këto raste zakonisht nuk kërkohet terapi e veçantë.
Nëse dimensionet e tiroides bëhen aq të mëdha sa pengojnë frymëmarrjen normale, atëherë duhet të merret parasysh ndërhyrja kirurgjikale.
Tumoret e tiroides kërkojnë trajtim kirurgjikal pa vonesë.
Me anë të ndërhyrjes kirurgjikale mund të realizohen këto teknika:
- Heqja totale e një nodusi apo cisti;
- Heqja e një lobi;
- Heqja gati totale e gjëndrës;
- Heqja e të gjithë gjëndrës.
PREKJA NODULARE E GJËNDRËS TIROIDE
Është prekja më e shpeshtë. Preken më shpesh gratë sesa burrat.
Te gratë e moshës 30 deri 59 vjeç, preken rreth 6.4%. Në fakt, incidenca mund të arrijë deri në 50%, por shumë raste nuk diagnostikohen për mungesë simptomash.
Bëhet fjalë për një formacion të rrumbullakët, të vetëm apo disa formacione, i fortë apo me cista, që mund të arrijnë dimensione nga disa centimetra deri në përmasa të mëdha që shtypin organet fqinje.
Gjatë vizitës, ky formacion mund të shihet me sy të lirë apo mund të preket.
Kur janë më të vogla, zakonisht nuk kanë simptoma dhe mund të zbulohen rastësisht nga një ekzaminim ekografik i regjionit të qafës.
Natyra e noduseve të tiroides, në shumicën e rasteve, është beninje, sidomos te gratë. Vetëm 5–6% e tyre kanë natyrë tumorale, më shpesh karcinomë papilare.
Qëllimi mjekësor konsiston në diferencimin e natyrës malinje nga ajo beninje, nga një strumë e thjeshtë apo multinodulare, si dhe nga një tiroidit kronik apo subakut.
Kërkimet mund të jenë laboratorike, instrumentale apo citomorfologjike.
EKZAMINIMET LABORATORIKE
- Dozimi i TSH, T3 dhe T4. Rritja e T3 sugjeron për një nodus toksik. Vlerat e ulëta të T4 me TRH të lartë sugjerojnë për një tiroidit kronik autoimun me hipotiroidizëm.
- Dozimi i kalcitoninës (për të identifikuar apo përjashtuar një karcinomë të tiroides).
- Dozimi i TgAb dhe TPOAb (për të identifikuar tiroiditin e Hashimotos).
EKZAMINIMET INSTRUMENTALE
- Ekografia e tiroides;
- Eko-kolor-Doppler;
- TAC (Tomografia Aksiale e Kompjuterizuar);
- RMN (Rezonanca Magnetike Nukleare);
- Shintigrafia e tiroides.
Aspirimi me age ka rëndësi të madhe për të përcaktuar diagnozën diferenciale ndërmjet noduseve beninje të tiroides dhe atyre malinje.
SI REKOMANDOHET TË VEPROHET ME STRUMËN NODULARE
Beninje: ndjekje në dinamikë dhe kontrolle hormonale.
Malinje: trajtim kirurgjikal.
E papërcaktuar: trajtim kirurgjikal dhe biopsi.
E dyshimtë: përsëritje e punksion-biopsisë.
Nëse dëshiron, mund ta përgatis edhe në version më të rrjedhshëm dhe më profesional, të gatshëm për publikim në rubrikën e shëndetit.
